سرطان زمانی رخ می دهد که سلول ها رشد بیش از حد طبیعی داشته باشند. حال زمانی که این اتفاق در روده بزرگ رخ دهد ، سرطان کولون نام گذاری می شود. در اکثر موارد این بیماری از تومورهای کوچکی که در دیواره داخل روده ایجاد می شوند نشات می گیرد. سلول ها زمانی که سرطانی شوند ، به سلول های سالم حمله خواهند کرد و یا مانع رشد آن ها می شوند. دکتر برمک قلی زاده جراح و متخصص لاپاروسکوپیک سرطان در تهران ، تمامی نکات و راهنمایی های لازم در این باره را در این مقاله جمع آوری نموده اند.
کولون چیست؟
درک درست سرطان کولون مستلزم دانستن ساختار و عملکرد نرمال این عضو می باشد. کولون جزئی از روده بزرگ می باشد که خود جزیی از سیستم گوارش است. به سیستم گوارش سیستم گاستروانتستینال یا روده ای معدی (GI system) نیز می گویند. قسمت اعظم روده بزرگ را کولون تشکیل می دهد که لوله ای عضلانی به درازای تقریبی ۱.۵ متر است. نام گذاری قسمت های مختلف کولون بر اساس جهت حرکت غذا در این قسمت هاست.
- نخستین بخش کولون «کولون بالا رونده» (ascending colon) نام دارد. در ابتدای این بخش کیسه کوچکی قرار دارد که سکوم (روده کور) نامیده(cecum) می شود. غذاهایی که هضم نشده اند از طریق روده کوچک وارد این بخش می شوند. کولون بالا رونده در سمت راست شکم قرار دارد و از پایین به بالای شکم امتداد می یابد.
- دومین بخش کولون «کولون عرضی» (teansverse colon) نام دارد این بخش در عرض شکم و از راست به چپ آن امتداد می یابد.
- بخش سوم کولون «کولون پایین رونده» (descending colon) نامیده می شود چون در سمت چپ شکم در جهت پایین امتداد می یابد.
- بخش چهارم کولون «کولون سیگموید» نام دارد و هلالی شکل می باشد. این بخش به رکتوم متصل می شود و رکتوم یا راست روده هم به نوبه خود به خروجی مقعد منتهی می شود.
کولون بالا رونده و عرضی با هم کولون پروکسیمال (نزدیک تر به مرکز بدن) نامیده می شوند. کولون پایین رونده و سیگموید کولون دیستال (دورتر به مرکز بدن) نامیده می شوند.
کار کولون چیست؟
در این بخش از مقاله سرطان کولون ، به بررسی نحوه عملکرد این عضو پرداخته ایم. کولون آب و نمک را از بقایای مواد غذایی عبور کرده از روده کوچک جذب می کند. مواد زائد باقی مانده پس از عبور از کولون به رکتوم می روند. رکتوم ۱۵ سانتی متر پایانی سیستم گوارش را تشکیل می دهد. مواد زائد باقیمانده تا زمانی که از خروجی مقعد خارج شوند در رکتوم می مانند. ماهیچه های حلقوی یا اسفنکترهای دور روزنه مقعد از خروج مدفوع جلوگیری می کنند اما طی انجام عمل دفع به حالت استراحت در می آیند.
نشانه های سرطان کولون چیست؟
این بیماری می تواند بدون نشانه باشد و در صورت وجود نیز نمی توان مطمئن بود که این تغییرات بدنتان نشانه های این بیماری می باشد. زیرا بعضی علائم این سرطان شبیه به بیماری هایی است که کمتر جدی هستند. نشانه های شایع این عارضه شامل موارد زیر می شود:
- وجود خون در مدفوع: اگر بعد از دفع دیدید که در توالت خون هست یا اگر مدفوع شما تیره یا قرمز روشن است باید به پزشک خود اطلاع دهید. اما بدانید که وجود خون در مدفوع به معنی سرطان کولون نیست. برای مثال همورویید یا پارگی های کوچک مقعدی یا حتی خوردن چغندر می تواند روی ظاهر مدفوع اثر بگذارد ز؛ اما همواره بهتر این است که وقتی خون در مدفوع خود می بینید به پزشک خود اطلاع دهید.
- ایجاد تغییرات دائمی در عادات دفع (نحوه دفع فرد): اگر یبوست یا اسهال و یا هر دو را به صورت همیشگی دارید یا اگر بعد از دفع باز هم احساس دفع دارید و فکر می کنید باید به توالت بروید با پزشک خود در میان بگذارید
- درد شکمی: اگر بدون دلیل واضحی شکم دردی دارید که بهبود نیافته و شدید می شود ، آن را با پزشک خود مطرح کنید. موارد بسیاری هست که می تواند موجب این درد شود اما همواره بهتر است که شکم درد مکرر و غیرعادی خود را با پزشک در میان بگذارید.
- ورم معده (نفخ): این مورد از علائم سرطان کولون هم مثل درد شکم می تواند توسط عوامل بسیاری ایجاد شود. اگر این حالت تان بیش از یک هفته به طول انجامید یا بدتر شد یا علائم دیگری مثل استفراغ و خون در مدفوع تان داشتید به پزشک خود بگویید.
- کاهش وزن بی دلیل: اگر رژیم لاغری نگرفته اید اما کاهش وزن چشمگیری داشته اید با پزشک در میان بگذارید.
- استفراغ: اگر گاه به گاه و بدون دلیل خاصی استفراغ می کنید یا اگر در طول یک شبانه روز به مقدار زیادی بالا می آورید با پزشک خود صحبت کنید.
- خستگی مفرط و احساس تنگی نفس: این دو علامت نشانه آنمی یا کم خونی هستند. کم خونی می تواند نشانه سرطان در کولون باشد.
چه چیز موجب سرطان کولون می شود؟
این مشکل مانند تمام سرطان ها وقتی اتفاق می افتد که رشد و تقسیم سلولی بی رویه می شود. تمام سلول های بدن شما مدام رشد می کنند، تقسیم می شوند و از بین می روند. به همین دلیل است که بدن شما سالم می ماند و درست کار می کند. در این عارضه سلول های پوشش داخلی روده بزرگ و رکتوم (راست روده) زمانی که باید از بین بروند به رشد و تقسیم شدن ادامه می دهند. منشأ این سلول های سرطانی می تواند پولیپ های روده ای باشد.
محققان پزشکی هنوز به یقین نمی دانند که چرا در روده برخی افراد پولیپ هایی پیش سرطانی ایجاد می شود که بعدا سرطانی می گردند ؛ اما می دانند که برخی ریسک فاکتورها موجب می شود که افراد مستعد ابتلا به پولیپ های پیش سرطانی و سرطان در کولون شوند.
این ریسک فاکتورها شامل برخی بیماری های خاص از جمله بیماری های ارثی و انتخاب های فرد در سبک زندگی خود است. داشتن یک یا چند ریسک فاکتور سرطان کولون به این معنی نیست که به این بیماری مبتلا خواهید شد و تنها به این معنی است که احتمال ابتلای بیشتری دارید. آگاهی از این ریسک فاکتورها به شما کمک می کند که درباره احتمال ابتلای خود به این سرطان با پزشک مشورت کنید.
سبک هایی از زندگی که ریسک فاکتورهای سرطان کولون هستند
سیگار کشیدن
مصرف فراورده های تنباکویی شامل تنباکوی جویدنی و سیگارهای الکترونیک ریسک ابتلا به این بیماری را افزایش می دهد.
مصرف زیاد الکل
به طور کلی مردان باید بیش از دو بار در روز و زنان بیش از یک بار در روز نوشیدنی الکلی مصرف نکنند. حتی مصرف اندک الکل نیز می تواند ریسک ابتلا به سرطان را افزایش دهد.
چاقی
خوردن غذاهای پرچرب و پرکالری ممکن است موجب افزایش وزن شود و ریسک ابتلا به سرطان کولون را افزایش دهد.
رژیم غذایی
زمانی که رژیم حاوی گوشت قرمز و گوشت فراوری شدهی زیاد باشد. از گوشت های فراوری شده می توان سوسیس و کالباس را نام برد. متخصصان حوزه سلامت توصیه می کنند که مصرف این گوشت ها و گوشت قرمز را به دو بار در هفته کاهش دهید.
ورزش نکردن
هر گونه فعالیت فیزیکی ریسک ابتلا به سرطان کولون را کاهش می دهد.
سرطان در کولون چگونه آغاز می شود؟
پولیپ های کولون
بیشتر سرطان های کولون با ایجاد توده هایی در پوشش داخلی این عضو آغاز می شوند. به این توده ها پولیپ می گویند.
بعضی از انواع پولیپ می توانند به مرور زمان (غالبا طی سال ها) به سرطان تبدیل شوند اما در عین حال همه پولیپ ها سرطانی نمی شوند. میزان احتمال اینکه یک پولیپ سرطانی شود به نوع پولیپ بستگی دارد. پولیپ انواع مختلفی دارد:
- پولیپ های آدنوماتوز (آدنوم ها) : این پولیپ ها گاهی به سرطان کولون تبدیل می شوند ؛ به همین علت آدنوم ها وضعیت پیش سرطانی نامیده می شوند. سه نوع آدنوم لوله ای ، پرزدار (ویلوس) و پرزی لوله ای وجود دارد.
- پولیپ های هایپرپلاستیک (دارای رشد زیاد و غیرعادی) و پولیپ های التهابی: این پولیپ ها فراوان ترند اما عموما پیش سرطانی نیستند. افرادی که پولیپ های هایپرپلاستیک بزرگ (بزرگتر از یک سانتی متر) دارند باید در فواصل کوتاه تری با کولونوسکوپی مورد بررسی قرار گیرند.
- پولیپ های بدون پایه دندانه دار و آدنوم های دندانه دار متداول: این پولیپ ها شبیه به آدنوم در نظر گرفته می شوند چون ریسک تبدیل شدن به سرطان کولون بالاتری دارند.
سایر عواملی که ممکن است احتمال سرطانی بودن یک پولیپ یا ریسک ابتلا به سرطان کولون یک فرد را افزایش دهند شامل موارد زیر است:
- پولیپی که بزرگتر از یک سانتی متر باشد
- اگر تعداد پولیپ ها از سه تا بیشتر باشد
- اگر پس از خارج کردن پولیپ در آن دیس پلازی مشاهده شود. دیس پلازی نوعی از وضعیت پیش سرطانی است و به معنی این است که در ناحیه ای از پوشش داخلی کولون یا رکتوم یا پولیپ سلول های ناهنجاری وجود دارند که هنوز سرطانی نشده اند.
سرطان کولون چگونه انتشار می یابد؟
اگر پولیپی سرطانی شود ممکن است در طی زمان به دیواره کولون یا رکتوم سرایت کند. این دیواره از لایه های متعددی ساخته شده است. سرطان کولورکتال از عمقی ترین لایه (موکوزا یا غشای مخاطی) آغاز می شود و می تواند از طریق برخی از لایه های خارجی تر یا تمام این لایه ها به بیرون سرایت کند.
اگر در دیواره کولون و رکتوم سلول های سرطانی موجود باشد ممکن است به رگ های خونی و لنفی (رگ های لنفی مایعات و مواد زائد را به بیرون می برند) هم سرایت کنند. سلول های سرطانی از این طریق می توانند به گره های لنفی مجاور یا نقاط دورتر بدن بروند.
استیج یا مرحله بندی (میزان سرایت) سرطان کولون به عمق نفوذ آن در دیواره و انتشار یا عدم انتشار آن به خارج از کولون یا رکتوم بستگی دارد.
تست های تشخیصی سرطان کولون
- شمارش کامل گلبول های خون (CBC)
- پانل متابولیک جامع (CMP) که شامل ۱۴ آزمایش خون است.
- تست (CEA) که آنتی ژنی است که میزان بالای آن می تواند نشانه وجود سرطان باشد.
- عکس های رادیولوژی (X-rays)
- سی تی اسکن
- ام آر آی
- پِت اسکن (PET)
- سونوگرافی
- بیوپسی
تست تشخیصی سرطان کولون و تست غربالگری آن چه تفاوتی با هم دارند؟
تست غربالگری وقتی استفاده می شود که هیچ نشانه ای از سرطان کولون را خود احساس نمی کنید و پزشک هم آن ها را تشخیص نمی دهد ؛ اما به دلایلی مانند سن و سابقه فامیلی و داشتن عوامل مستعد کننده دیگر می خواهید از نداشتن آن مطمئن شوید. اگر تست های غربالگری نشانگر موارد غیرعادی باشد پزشک آزمایش های بیشتری خواهد داد.
تست های غربالگری
تعدادی تست غربالگری موجود است که متداول ترین آن ها برای این سرطان ، کولونوسکوپی است.
دسته بندی مراحل سرطان کولون
سرطان کولون به پنج مرحله تقسیم شده است. سه مرحله این مراحل خود چند زیر مرحله دارند:
- مرحله صفر: پزشکان به این مرحله سرطان پخش نشدن (in situ) نیز می گویند. در این مرحله سلول های پیش سرطانی یا غیرعادی در داخلی ترین لایه دیواره سلولی کولون به نام موکوزا (غشای مخاطی) دیده می شود.
- مرحله I : در این مرحله از سرطان کولورکتال سرطان در دیواره روده رشد کرده ؛ اما از پوشش عضلانی آن فراتر نرفته و به گره های لنفی مجاور سرایت نکرده است.
- مرحله II: سرطان به عمق دیواره روده نفوذ کرده ؛ اما هنوز به غدد لنفاوی مجاور نرسیده است. مرحله II شامل سه زیر مرحله است:
- مرحله IIA: سرطان به بیشتر لایه های دیواره کولون سرایت کرده است ؛ اما به لایه خارجی دیواره نرسیده است.
- مرحله IIB: سرطان به لایه خارجی دیواره کولون رسیده یا از دیواره عبور کرده است.
- مرحله IIC: سرطان به اندام های مجاور راه یافته است.
- مرحله III: در این مرحله سرطان کولون به غدد لنفاوی سرایت کرده است. این مرحله هم شامل سه زیر مرحله است :
- مرحله IIIA: لایه نخست یا دوم دیواره کولون سرطانی است و این سرطان به یک تا چهار غده لنفی سرایت کرده است.
- مرحله IIIB : تعداد بیشتری از لایه های دیواره کولون سرطانی است ؛ اما تنها یک تا سه غده لنفی درگیر شده است. سرطان هایی که به تعداد لایه های کمتری از دیواره سرایت می کنند ؛ اما چهار یا تعداد بیشتری از غدد لنفی را درگیر می کنند نیز در این زیر مرحله قرار می گیرند.
- مرحله IIIC : لایه خارجی یا خارجی ترین لایه کولون فرد سرطانی است و چهار یا تعداد بیشتری غده لنفی نیز درگیر شده است. سرطان هایی که به اندام مجاور رسیده اند و یک یا تعداد بیشتری از غدد لنفی را درگیر کرده اند نیز در این زیر مرحله قرار می گیرند.
- مرحله IV : سرطان به سایر قسمتهای بدن مانند کبد ، ریه ها و تخمدان ها سرایت کرده یا متاستاز داده است.
- مرحله IVA : در این مرحله سرطان به یک اندام یا غدد لنفاوی رسیده است که از کولون فرد کمی دورتر هستند.
- مرحله IVB : سرطان به بیش از یک اندام دور از کولون و تعداد بیشتری از غدد لنفاوی سرایت کرده است.
- مرحله IVC : سرطان اندامها و غدد لنفاوی دورتر از کولون و بافت شکمی را درگیر کرده است.
انواع سرطان کولون و رکتوم
اکثر سرطان های کولورکتال آدنوکارسینوم ها هستند. این نوع سرطان ها از سلول هایی شروع می شوند که به منظور روان سازی نواحی داخلی کولون و رکتوم مخاط ترشح می کنند. اگر پزشکی در صحبت های خود به سرطان کولورکتال اشاره کند منظور او تقریبا همیشه همین نوع آن است. بعضی انواع آدنوکارسینوما مانند سیگنت رینگ و موسینوز پیش آگهی (پروگنوز یا چشم انداز یا شانس بهبودی) بدتری از دیگر زیرگروههای این نوع دارند.
برخی تومورهای بسیار کمتر شایعی که ابتدا در کولون و رکتوم ایجاد می شوند شامل موارد زیر است:
- تومورهای کارسینویید: این تومورها از سلول های تولید هورمون های خاص در روده نشأت می گیرند.
- تومورهای استرومال دستگاه گوارش : این تومورها در سلول های خاصی از دیواره کولون به نام سلول های بینابینی کاجال شکل می گیرند. بعضی از این تومورها خوش خیم (غیرسرطانی) هستند. این نوع تومور ممکن است در هر جایی از لوله گوارش یافت شود اما در کولون شایع نیست.
- لنفوم ها : سرطان های سلول های سیستم ایمنی هستند و در بیشتر مواقع در گره های لنفی شکل می گیرند اما منشأ نخستین آن ها ممکن است رکتوم ، کولون یا سایر اندام های بدن هم باشد.
- سارکوم ها : منشأ سارکوما یا سارکوم می تواند رگ های خونی ، لایه های ماهیچه ای یا بافت های هم بند دیگر در دیواره کولون و رکتوم باشد. سارکوم های کولون و رکتوم نادر هستند.
تفاوت علائم بواسیر با سرطان کولون چیست؟
بسیاری از افراد علائم بواسیر و سرطان روده بزرگ را به دلیل تشابه در بروز خونریزی با هم اشتباه می گیرند اما تفاوت های کلیدی و سرنوشت سازی میان این دو وجود دارد. در بواسیر ، خون معمولاً قرمز روشن است و به صورت قطره ای یا روی دستمال پس از دفع دیده می شود ، در حالی که در سرطان کولون ، خون اغلب تیره تر بوده و با بافت مدفوع مخلوط شده است. بواسیر معمولاً با خارش ، سوزش و درد مقعدی همراه است اما سرطان روده در مراحل اولیه غالباً دردی ندارد و با تغییرات پایدار در عادات دفع مانند اسهال یا یبوست طولانی ، باریک شدن قطر مدفوع و احساس تخلیه ناقص روده خود را نشان می دهد. علاوه بر این ، علائمی نظیر کاهش وزن ناگهانی ، کم خونی و ضعف مفرط مختص سرطان هستند. تشخیص قطعی این تفاوت ها تنها توسط پزشک و با روش هایی مانند کلونوسکوپی امکان پذیر است تا از هرگونه خودتشخیصی اشتباه جلوگیری شود.
درد شکمی ناشی از سرطان کولون در کدام ناحیه است؟
درد شکمی ناشی از سرطان روده بزرگ موقعیت ثابتی ندارد و محل آن مستقیماً به بخش درگیر روده بزرگ بستگی دارد. چنانچه تومور در سمت راست شکم یا کولون صعودی قرار داشته باشد ، درد معمولاً به صورت مبهم ، مزمن و در ناحیه راست و تحتانی یا فوقانی شکم بروز می کند. در مقابل ، تومورهای سمت چپ یا ناحیه سیگموئید اغلب باعث ایجاد دردهای کرامپی ، پیچشی و تکرار شونده در قسمت پایین و چپ شکم می شوند که گاهی با انسداد موقت روده همراه است. علاوه بر این ، بسیاری از بیماران دردهای مرکزی در اطراف ناف یا احساس فشار دائمی در لگن را گزارش می دهند که با دفع گاز یا مدفوع نیز کاملاً برطرف نمی شود. این دردها برخلاف نفخ ساده ، ماهیتی پیش رونده دارند و ممکن است با لمس شکم در ناحیه توده شدت یابند. تشخیص دقیق منشأ این دردها تنها از طریق معاینات بالینی و تصویربرداری های تخصصی امکان پذیر است.
طول عمر بیماران سرطان روده بزرگ
طول عمر بیماران مبتلا به سرطان کولون از هر چیز به مرحله تشخیص بیماری و سرعت آغاز درمان های تخصصی بستگی دارد. بر اساس آمارهای معتبر پزشکی ، چنانچه بیماری در مراحل اولیه و پیش از انتشار به سایر اعضا شناسایی شود ، نرخ بقای پنج ساله بیش از ۹۰ درصد خواهد بود که نشان دهنده موفقیت بالای درمان های نوین جراحی است. با این حال ، حتی در مراحل پیشرفته تر که درگیری گره های لنفاوی یا متاستاز وجود دارد ، به لطف پیشرفت های چشمگیر در تکنیک های جراحی ، شیمی درمانی های هدفمند و ایمونوتراپی ، امید به زندگی و کیفیت آن به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. هر بیمار شرایط منحصربه فردی دارد و آمارها تنها یک میانگین کلی هستند ؛ بنابراین تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری و تکیه بر مهارت جراح در برداشتن کامل توده ، اصلی ترین عوامل در بهبود پیش آگهی و تضمین طول عمر طولانی بیماران محسوب می شوند.
احتمال بازگشت سرطان کولون بعد از جراحی و شیمی درمانی
احتمال بازگشت سرطان روده بزرگ بعد از درمان به عوامل متعددی بستگی دارد که مهم ترین آن ها مرحله بیماری در زمان تشخیص اولیه است. به طور کلی ، اکثر موارد عود بیماری در دو تا سه سال اول پس از پایان درمان رخ می دهد و پس از گذشت پنج سال ، این احتمال به شدت کاهش می یابد. در بیماران مرحله اول و دوم ، خطر بازگشت بسیار کم است اما در مرحله سوم که غدد لنفاوی درگیر شده اند ، شیمی درمانی تکمیلی نقش حیاتی در کاهش این ریسک ایفا می کند. رعایت دقیق برنامه پیگیری ، شامل آزمایش های دوره ای خون برای سنجش سطح CEA ، سی تی اسکن و کلونوسکوپی های منظم ، به پزشک اجازه می دهد تا در صورت بروز هرگونه تغییر ، مداخله زودهنگام انجام دهد. سبک زندگی سالم ، تغذیه مناسب و پرهیز از دخانیات نیز می توانند در کنار درمان های استاندارد ، احتمال بازگشت بیماری را به حداقل برسانند و شانس بهبودی کامل را به میزان قابل توجهی افزایش دهند.
درودبردکترگرامی مطالب مفیدی نوشتی
سلام من یه کولونوسکوپی روده دارم